Poważniej niż rachunek sumienia

Dzisiejsze pokolenie dwudziestoparolatków czasem określa się pokoleniem Snowflake’ów. Płatki śniegu cechują się niezwykłą wrażliwością i małą odpornością na stres. Mówi się, że są „easily triggered”. Współczesną młodzież mającą progresywne poglądy nazywa się też „woke”, a ich postawę – „woke culture”. „Woke” to „obudzony” (jest to druga forma czasownika „to wake / budzić”), a „culture” przetłumaczymy na – kultura (tutaj rozumiana jako – zbiór pewnych przekonań i postaw). „Obudzeni” są szczególnie wrażliwi na wszelkie niesprawiedliwości dotykające mniejszości etniczne (BLM) i seksualne (LGBTQ).

Jak to zmienić?

Działania „woke culture” weryfikują to, jak powinniśmy odbierać historię i korygują teraźniejszość (np. poprzez dbanie o odpowiednie postawy i niewykluczający mniejszości język – stąd mamy tzw. polityczną poprawność / political correctness). No ale co z przyszłością? Jak zadbać o to, by nie było niesprawiedliwości wobec tych osób, które już na starcie są podatne na nieprzychylną ocenę? Za uprzedzenia odpowiada przecież też „unconscious bias”.

Conscious and unconscious

He/she is conscous // On/ona jest przytomny/a, świadomy/a (jest z nami) – takie zdanie możemy usłyszeć w filmach, w których jest scena z ratowaniem życia bohaterów.

Jednak wkrótce, wraz z doskonaleniem sztucznej inteligencji (AI – artificial intelligence), może się okazać, że i maszyny staną się „conscious / świadome” tego, że istnieją. „Conscious” można także przetłumaczyć na „świadomy”, w sensie – celowy; np. conscious decision / celowa decyzja, conscious choice / świadomy wybór.

Niestety podobno za większość naszego zachowania odpowiada the unconscious mind / podświadomość (umysł podświadomy). No przynajmniej tak twierdził Sigmund Freud. “Unconscious” przetłumaczymy na: nieprzytomny (taki, który stracił świadomość) albo niezamierzony (np. unconscious desire / podświadome pragnienie). Czyli „our feelings, motives and decisions are influenced by our past experiences, and stored in the unconscious” / nasze uczucia, motywy (działań) i decyzje zależą od naszych przeszłych doświadczeń i (te uczucia, motywy i decyzje) są przechowywane w naszej podświadomości. Dlatego o ich istnieniu, póki się niespodziewanie nie ujawnią, nie mamy pojęcia.

Don’t be biased!

Rzeczownik “bias”, czy czasownik “to bias” to bardzo użyteczne słowa. Oznaczają odpowiednio: stronniczość i powodować, by ktoś stał się stronniczy (wpływać (na kogoś), uprzedzać). A judge cannot be biased / Sędzia nie może być stronniczy (musi być niezależny w swoich sądach).

Dlaczego „unconsious bias”?

Skoro, jak zbadał Freud, za nasze zachowanie odpowiada podświadomość, to nieuchronnie towarzyszy nam „unconscious bias / uprzedzenia, jakich nie jesteśmy świadomi”. Niestety tworzymy uogólnienia na bazie poprzednich doświadczeń i nie zawsze jesteśmy sprawiedliwi w swoich osądach. By ograniczyć to zjawisko, niektóre organizacje w Wielkiej Brytanii, czy w Stanach Zjednoczonych, organizują tzw. „unconsious bias trainings”, czyli szkolenia mające na celu wyrugowanie ww. nawyku, poprzez np. naświetlenie, że takie zjawisko w ogóle istnieje (bo większość osób ma jakieś uprzedzenia, tylko nie zdaje sobie sprawy, że się nimi kieruje).

„Unconscious bias trainings” mają na celu wytępienie wszelkiego rodzaju uprzedzeń wobec mniejszości. Uznaje się, że osoby nienależące do tej grupy są obiektem niesprawiedliwego traktowania zdecydowanie rzadziej.

DODATEK
Jesteś może „fashion-conscious”, albo – „eco-conscious”? W każdym razie, mam nadzieję, że nie – „self-conscous”. A co oznaczają te słowa, dowiesz się stąd.

 

Strefa Kujona:

conscious [wymowa: ˈkɒn.ʃəs], przymiotnik, znaczenie:
– przytomny, świadomy, obudzony
– świadomy, zdający sobie sprawę z (czegoś), wiedzący, co się dzieje dookoła
– celowy, świadomy, zamierzony

unconscious [wymowa: ʌnˈkɒn.ʃəs], przymiotnik, znaczenie:
– nieprzytomny, nie do końca świadomy tego, co się dzieje (przymiotnik używany zwłaszcza w sytuacji, gdy ta nieprzytomność jest skutkiem uderzenia w głowę)
– podświadomy, niezamierzony, np. o myśli, uczuciu, pragnieniu

bias [wymowa: ˈbaɪ.əs], rzeczownik, znaczenie:
– stronniczość
– zamiłowanie, zainteresowanie, inklinacja; np. She showed a scientific bias at an early age / Wykazywała zainteresowanie naukami ścisłymi od małego

bias, czasownik, znaczenie:
– powodować, by ktoś był stronniczy; uprzedzać, nastawiać

 

Materiały źródłowe (słówka):

 

Zdjęcie wykonał Tingey Injury Law Firm, a można je znaleźć na Unsplash.

Fani Wiedźmina odetchnęli z ulgą

Wiemy już, że drugi sezon Wiedźmina będzie miał swoją premierę w grudniu tego roku i w roli głównej znowu zobaczymy brytyjskiego aktora – Henry’ego Cavilla. Ale jego udział w tym serialu w pewnym momencie wcale nie był taki pewny – otóż pojawiły się głosy, żeby usunąć go z obsady.

I to nawet nie Cavill nabroił…

Niedawno przypomniano sobie, że nowa dziewczyna aktora wystąpiła kiedyś w programie telewizyjnym w stroju charakterystycznym dla plemion Afryki Wschodniej. Była ona też pomalowana ochrą od szyi w dół. W czasach, kiedy kręcono te ujęcia, takie naśladowanie innych kultur nie wzbudzało kontrowersji, ale obecnie jest to uznawane za „cultural appropriation”. A „cultural appropriation” jest jedną z rzeczy, jakie domaga się karać cancel culture (w tym wypadku kara miała dotknąć też Cavilla, który najprawdopodobniej podziela poglądy swojej dziewczyny).

Appropriate – a gdzieś to już słyszałem/am!

Słowo „appropriate” z pewnością jest Wam znane; np. gdy wypełniacie ankiety, to natkniecie się tam na polecenie: Please tick the appropriate box / Proszę zaznacz właściwą opcję (dosłownie pudełko, pusty kwadrat). Natomiast gdy media podają informacje o przestępstwie, jakie dopiero co się zdarzyło, to często usłyszymy tam zapewnienie policji: appropriate action will be taken / podejmiemy odpowiednie kroki (dosłownie: odpowiednie działanie zostanie podjęte), by np. złapać złodzieja, czy ująć wandala. „Appropriate” jest również wyrazem używanym w kontekście odpowiedniego (do okazji) ubrania, czy zachowania; np. Royals have to look smart and appropriate, even when they’re attending informal events / Członkowie rodziny królewskiej powinni wyglądać elegancko i stosownie, nawet gdy biorą udział w nieformalnych wydarzeniach. Ale wiecie – Rojalsi to też ludzie i podobno: Prince Philip used to 'flirt’ with the Queen and make her giggle with 'inappropriate’ jokes at formal events / Książę Filip miał zwyczaj “flirtować” z Królową i sprawiać, że się śmiała z nieprzyzwoitych żartów w trakcie formalnych uroczystości (zazwyczaj „inappropriate” tłumaczymy na: nieodpowiedni, niewłaściwy, niestosowny, no ale bądźmy szczerzy, żeby rozśmieszyć Królową, to raczej trzeba użyć żartów większego kalibru).

Czym w końcu jest to „cultural appropriation”?

Appropriate” może też być czasownikiem i wówczas oznacza: wziąć, przejąć coś (np. czyjeś pomysły) dla swojego własnego użytku, szczególnie, gdy robi się to nielegalnie lub bez uzyskania pozwolenia; przywłaszczyć, kraść, zawłaszczyć. (Zwróćmy uwagę, że nasze „właściwy” i „przywłaszczyć” wydają się też być spokrewnione.) I to znaczenie dzieli rzeczownik „appropriation”, czyli: przywłaszczenie, zawłaszczenie. A „cultural appropriation” to przywłaszczenie tradycji, zwyczajów, ubioru itd. kultury, z jakiej się nie wywodzimy, do jakiej nie należymy. Na Zachodzie jest to odbierane jako kontrowersyjne, jeśli dokonuje tego osoba należąca do kultury silniejszej, dominującej. Uważa się, że jest to pewien rodzaj kolonializmu, eksploatacji słabszych. Takie naśladowanie zwyczajów mniejszości jest traktowane jako przejaw braku wrażliwości i karane przez cancel culture – usuwaniem delikwenta z życia publicznego. I to właśnie usiłowano zrobić z Cavillem.

 

Strefa Kujona:

appropriate [wymowa: əˈprəʊpriət], przymiotnik, znaczenie:
– odpowiedni, stosowny, właściwy (dla danej okoliczności, sytuacji, zadania)

inappropriate [wymowa: ˌɪnəˈprəʊpriət], przymiotnik, znaczenie:
– nieodpowiedni, niewłaściwy, niestosowny

appropriately [wymowa: əˈprəʊpriətli], przysłówek, znaczenie:
– właściwie, stosownie, odpowiednio

appropriateness [wymowa: əˈprəʊpriətnəs], rzeczownik, znaczenie:
– stosowność

A teraz mamy zmianę znaczenia
appropriate [wymowa: əˈprəʊprieɪt], czasownik, znaczenie:
– (język oficjalny) wziąć, przejąć coś (np. czyjeś pomysły) dla swojego własnego użytku, szczególnie, gdy robi się to nielegalnie lub bez uzyskania pozwolenia
– (język oficjalny) przeznaczyć (np. pieniądze) na konkretny cel
– (zwykle pejoratywnie) zapożyczyć coś z jakiejś kultury/tradycji i używać tego, jako część własnego dziedzictwa (zwłaszcza w sytuacji, gdy zapożyczamy od kultur, które były podbijane w okresie kolonialnym)

appropriation [wymowa: əˌprəʊpriˈeɪʃn], rzeczownik, znaczenie:
– (język oficjalny) przywłaszczenie, zawłaszczenie
– (język oficjalny) przyznanie, przeznaczenie pieniędzy (funduszy) na określony cel
– (język oficjalny) suma (kwota) pieniędzy przeznaczona na określony cel (szczególnie przez rząd lub firmę)
– (zwykle pejoratywnie) działanie polegające na wzięciu np. idei, zwyczajów, stylu (ubierania się, czesania się) z grupy lub kultury, do której się nie należy i użycie tego do swoich celów (np. w ramach mody)

cultural appropriation [wymowa: ˌkʌl.tʃər.əl əˌprəʊ.priˈeɪ.ʃən], rzeczownik, znaczenie:
– (pejoratywnie) zapożyczenie, użycie czegoś z kultury, do jakiej się nie należy (jakiej się nie reprezentuje), szczególnie jeśli tej kultury się nie rozumie, nie szanuje, nie ceni

 

Materiały źródłowe (słówka):

 

Zdjęcie pochodzi ze strony Netflixa.

You have been cancelled

Jeśli przeglądacie brytyjską prasę, to z pewnością natknęliście się już kiedyś na informację, że ktoś został „cancelled”. Co dzieje się z takim delikwentem i na czym polega całe to zjawisko?

Czasownik „to cancel” jest bardzo popularny i kojarzymy go choćby z okien komunikacji systemu Windows – „Cancel” odpowiada naszemu „Anuluj”. Thousands of flights have been cancelled due to the pandemic / Tysiące lotów zostało odwołanych z powodu pandemii. Użyjemy tego słowa, gdy mówimy o anulacji rzeczy zaplanowanych wcześniej (np. koncertu / a concert, spotkania / a meeting, ślubu / a wedding).

„Cancel” możemy też rozumieć jako: zakończyć jakąś umowę, jakieś porozumienie; np. to cancel a reservation / odwołać rezerwację, an order / (anulować) zamówienie, a magazine subscription / (zakończyć) subskrypcję czasopisma.

If your bank card gets lost or stolen, you need to cancel it as quickly as possible / Jeśli twoja karta bankowa zostanie zgubiona lub ukradziona, potrzebujesz ją zastrzec tak szybko, jak to tylko możliwe. Tutaj rozumiemy ten czasownik jako: unieważnić jakiś dokument. Można „cancel” a cheque / (anulować) czek, a stamp / (ostemplować) znaczek, a driving licence / (unieważnić) prawo jazdy.

Natomiast jeśli ktoś „has been cancelled / został unieważniony” to oznacza to, że został usunięty z kręgów towarzyskich (wiele osób się od niego/jej odcięło) i zawodowych (czasem taka osoba traci nawet pracę) z powodu powiedzenia lub zrobienia czegoś, co wielu uważa za złe. Często są to opinie lub działania uznane za homofobiczne lub rasistowskie. Fenomen ów dotyka także znane osoby i skutkuje tym, że anuluje się je z życia publicznego i podważa ich przeszłe dokonania. Zjawisko to zdarza się tak często, że mówi się wręcz o pewnym sposobie zachowania, pewnej kulturze anulacji – cancel culture.

Słowo „culture” ma bardzo podobny zakres znaczeniowy do naszego słowa „kultura”, czyli możemy mówić o kulturze danego kraju (np. The Queen plays an important role in British culture / Królowa pełni ważną rolę w brytyjskiej kulturze), sztuce, literaturze itd. (np. pop culture// popkultura / kultura popularna, masowa), a nawet „bacterial culture / kulturze bakterii”. Jednak „culture” nie przełożymy na „dobre wychowanie”. (O kimś dobrze wychowanym, miłym, uprzejmym powiemy, że jest: well brought up, polite lub kind.)

DODATEK
Co stanie się z Wielką Brytanią, kiedy ociepli się klimat – czy jest coś, co „will cancel out” ten wzrost temperatury? Jeśli chcesz się dowiedzieć, co oznacza „cancel out” i „cancel on (somebody)”, zapraszam tutaj.

 

Strefa Kujona:

cancel [wymowa: ˈkænsəl], czasownik, znaczenie:
– anulować instalację programu komputerowego lub zmianę ustawień w programie komputerowym
– odwołać coś, co zostało (oficjalnie) zaplanowane np. a job interview / rozmowę o pracę
– anulować rezerwację, zamówienie, dług, subskrypcję (czyli zakończyć jakąś umowę, jakieś porozumienie); np. How to cancel Amazon Prime / Jak anulować (subskrypcję) Amazon Prime
– unieważnić dokument np. czek, kartę bankową (potwierdzić oficjalnie, że dokument (karta) nie może być używany albo że jest nieważny); anulować, skasować np. bilet, znaczek (zaznaczyć go perforacją lub pieczątką, że więcej nie może być używany)
– (mowa potoczna) forma ostracyzmu – usunięcia z kręgów towarzyskich i zawodowych kogoś, kto powiedział, bądź zrobił, coś obraźliwego, bądź nietolerancyjnego
– zdecydować, że kolejne odcinki (jakiegoś) programu już się nie pojawią (nie zostaną wyprodukowane czy wyemitowane); np. TV show was cancelled after just two episodes / Przerwano produkcję (anulowano) program telewizyjny po zaledwie dwu odcinkach
– anulować / uchylić wyrok sądu

culture [wymowa: ˈkʌltʃə(r)], rzeczownik, znaczenie:
– kultura (społeczeństwo rozpatrywane ze względu na jego dorobek materialny i umysłowy); np. American culture / kultura amerykańska
– sztuka, muzyka, literatura (materialna i umysłowa działalność społeczeństw oraz jej wytwory)
– charakterystyczne przekonania i postawy (dla jakiejś grupy ludzi, bądź dla jakiejś organizacji) np. consumer culture / kultura konsumencka
– sztuczna hodowla komórek, tkanek lub mikroorganizmów
– odmiana rośliny uprawianej na danym terenie w celach użytkowych

cancel culture [wymowa: ˈkænsl kʌltʃə(r)], rzeczownik, znaczenie:
– (pejoratywnie) zwyczaj wykluczania osób z kręgów towarzyskich lub zawodowych, za powiedzenie lub zrobienie czegoś, co inni uważają za obraźliwe, złe, szkodliwe; cancel culture dotyka też ludzi znanych i wpływowych, często ma związek z tym, że wyrazili oni poglądy homofobiczne lub rasistowskie

 

Materiały źródłowe (słówka):

Czy Ania z Zielonego Wzgórza była „queer”?

Słowo “queer” byłoby raczej mało znanym słowem, gdyby nie to, że jest to rozwinięcie litery Q w skrócie – LGBTQ (pozostałe litery oznaczają: L – lesbian / lesbijka, G – gay men / geje, B – bisexual people / osoby biseksualne, T – transgender people / osoby transpłciowe).

Queer” może być przymiotnikiem określającym osoby należące do społeczności LGBT, czyli osoby homoseksualne, biseksualne albo osoby, które nie identyfikują się ze swoją płcią biologiczną. (Wg tej definicji zamiast LGBT powinno widnieć samo Q.) Ale jest jeszcze inne rozumienie tego słowa – czasem tak określają się osoby, których tożsamość seksualna / gender identity jest trudna do określenia, zmienna albo płynna (a co za tym idzie – ich orientacja seksualna jest trudna do zdefiniowania). Ponieważ gender identity jest „poczuciem przynależności do jakiejś płci społeczno-kulturowej” [czyli nie jest to jasny do zdefiniowania fakt, jak płeć biologiczna (sex)], stąd: ile osób – tyle „poczuć przynależności”. [Przykładem osoby „queer” będzie ktoś, kto identyfikuje się raz jako kobieta, raz jako mężczyzna (taką osobę określa się gender-fluid; od „fluid / płynny”) albo ktoś, kogo pociągają ludzie niezależnie od ich tożsamości płciowej (czyli terminy homo- i biseksualny są tutaj za wąskie) i taką orientację seksualną określa się jako pansexual]. Można powiedzieć, że “queer” to osoby, które są “nowe” w ruchu LGBTQ – i tak, jak dawniej osoby homoseksualne, biseksualne i transgener były marginalizowane, wyśmiewane, czy nawet prześladowane, tak teraz grupą, która walczy o swoje prawa będzie właśnie ta grupa “queer”. Tylko z tym słowem jest prawdziwy kłopot. Otóż “queer” jeszcze niedawno był obraźliwym określeniem na (głównie) homoseksualnych mężczyzn. I osoby, które doświadczyły takiego wyzywania nie darzą tego słowa sympatią.

„Queer” ma jeszcze staromodne znaczenie „dziwny, nietypowy, niespodziewany” i znajdziemy je obecnie tylko w starych książkach – np. w „Ani z Zielonego Wzgórza” użyto go aż 14 razy, bardzo często określając nim główną bohaterkę [np. Małgorzata Lynde stwierdziła, że Ania ma “a queer way of expressing herself / dziwny sposób wyrażania się (wyrażania emocji) “; a Diana Barry powiedziała Ani wprost: „You’re a queer girl, Anne. I heard before that you were queer. But I believe I’m going to like you real well. / Jesteś dziwną dziewczynką Aniu. Słyszałam wcześniej, że jesteś nietypowa. Ale sądzę, że bardzo cię polubię.”] Jeśli zajrzymy do Słownika Etymologicznego, to możemy zauważyć, że znaczenia tego wyrazu oscylowały wokół: dziwny, osobliwy, dziwaczny, nietypowy, nieoczekiwany, czasem w stronę zdecydowanie negatywną – podejrzany, nieuczciwy. Myślę, że Anię Shirley określano „queer” mając na myśli to, że była inna niż pozostałe dzieci w Avonlea.

Istnieje także czasownik „to queer”, który występuje w wyrażeniach „to queer somebody’s pitch” i „to queer the pitch (for somebody)”. „The pitch” to “stoisko handlującego na ulicy / kram” i „kupiecka gadka / bajer”. Jeśli obok czyjegoś kramu zacznie się np. ostra kłótnia, to wtedy cała uwaga tłumu skupia się na tym nowym wydarzeniu, a nasz kupiec zostaje wybity z rytmu (czyli ktoś/coś sknoci mu jego „kupiecki bajer”). Takie jest oryginalne znaczenie tego wyrażenia. Dzisiaj jest ono używane w sensie przenośnym i przetłumaczymy je na: zniszczyć czyjeś plany albo zaprzepaścić czyjeś szanse na osiągnięcie czegoś; udaremnić, pokrzyżować.

Obecnie praktycznie wszystkie zastosowania słowa „queer” dotyczą ruchu LGBTQ, natomiast w starych książkach (XIX wiek, początek XX wieku) słowo to było używane w zupełnie innym znaczeniu. Także kiedy postanowicie czytać serię o Ani Shirley, to wiedzcie, że była ona „queer”, ale w sensie „dziwna”, a nie – „nieheteronormatywna”.

DODATEK
Jeśli myślę o Ani Shirley, to zawsze przychodzi mi do głowy określenie „bratnia dusza”. Jak to przetłumaczymy na język angielski i co o tej koncepcji sądzi Maryla? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz tutaj.

 

Strefa Kujona:

lesbian [wymowa: ˈlez.bi.ən], rzeczownik, znaczenie:
– kobieta, którą pociągają inne kobiety; lesbijka

gay (synonim: homosexual) [wymowa: ɡeɪ], rzeczownik, znaczenie:
– osoba (szczególnie mężczyzna), którą pociągają osoby tej samej płci, co on/ona; gej, lesbijka, osoba homoseksualna; więcej o słowie gay we wpisie Przedziwne dzieje słowa gay

bisexual [wymowa: baɪˈsek.ʃu.əl], rzeczownik, znaczenie:
– osoba, którą pociągają i mężczyźni, i kobiety

transgender
[wymowa: trænzˈdʒen.də(r)], przymiotnik (transgender używane, jako rzeczownik jest obraźliwe), znaczenie:
– tym przymiotnikiem określimy osobę, która nie identyfikuje się ze swoją płcią biologiczną

queer [wymowa: kwɪə(r)], przymiotnik, znaczenie:
– (zazwyczaj obraźliwe) osoba homoseksualna (przymiotnik używany zwłaszcza w stosunku do homoseksualnych mężczyzn)
– czasem tak określają się osoby, których tożsamość seksualna / gender identity jest trudna do określenia, zmienna albo płynna (a co za tym idzie – ich orientacja seksualna jest trudna do zdefiniowania), czasem określenie to dotyczy wszystkich osób w ruchu LGBTQ
– (staromodnie) dziwny, nietypowy, niespodziewany

queer, czasownik, znaczenie:
– (mowa potoczna) występuje w wyrażeniu „queer somebody’s pitch” albo „queer the pitch (for someobody) “ i oznacza: udaremnić, pokrzyżować (czyjeś plany, szanse)
– zmienić coś tak, że to coś nie odnosi się tylko do jednej płci (kobiet bądź mężczyzn) / nie pasuje tylko jednej płci, albo – nie pasuje do tradycyjnych idei nt. płci i seksualności; i tutaj przykład, jaki podaje Cambridge Dictionary, będzie najlepszy: Teenage boys with Instagram accounts are queering the cosmetics industry / Nastoletni chłopcy z kontami na Instagramie …(ciężko znaleźć polski odpowiednik tego słowa) branżę kosmetyczną („are queering” – rozpowszechniają modę na kosmetyki wśród męskiej społeczności? Albo – czynią modną wśród mężczyzn branżę kosmetyczną? Normalizują stosowanie kosmetyków przez mężczyzn?)

 

Materiały źródłowe (słówka):

 

Zdjęcie wykonała Sonya Romanovska, a można je znaleźć na portalu Unsplash.

Płeć to sex, czy gender?

Sex” oznacza „płeć” i można go rozumieć na dwa sposoby: stan bycia mężczyzną (lub kobietą), albo wszyscy mężczyźni (lub kobiety) jako ogół (np. w określeniu „płeć przeciwna / opposite sex). („Sex” to oczywiście także „seks”.) „Sex” jest określany przy narodzeniu, stąd mamy – „sex assigned at birth / płeć przypisana przy narodzeniu”. Wyraz ten znajdziemy w określeniach typu: sex organs / narządy płciowe, sex-change operation / operacja zmiany płci, sex chromosome / chromosom płciowy, czy single-sex school / szkoła tylko dla chłopców lub tylko dla dziewcząt (dosłownie: szkoła pojedynczej płci). Istnieje również czasownik „to sex”, który oznacza: określać, czy dane zwierzę jest samcem, czy samicą. Osoba, która wykonuje taką pracę, nazywa się „sexter / sekser” i najczęściej jest zatrudniana przy sortowaniu małych kurczaczków na kurki i koguciki.

Gender” to też „płeć” i tak, jak „sex” również jest rozumiany na dwa sposoby. Słowo to zyskało szczególną popularność w połowie XX wieku i zaczęło stopniowo wypierać „sex”, który był dawniej zdecydowanym faworytem. Pierwsze użycia „gender” w znaczeniu „płeć” były żartobliwe – otóż gender był kojarzony jako termin lingwistyczny. Oznaczał on, tak jak i również teraz, „rodzaj” np. rodzaj męski rzeczowników / masculine gender of nouns. Niektóre słowniki podają, że „gender” oznacza płeć szczególnie, jeśli rozważamy ją jako zjawisko społeczno-kulturowe (a nie fakt biologiczny). Czyli można sobie wyobrazić, że ludzi, tak jak rzeczowniki, można podzielić na „rodzaje” i np. „rodzaje żeńskie” zazwyczaj zajmują się domem i dziećmi, a męskie – karierą (stąd mamy – traditional gender roles / tradycyjne role społeczne), czy zawody, jakie wykonują „rodzaje męskie” są zazwyczaj lepiej płatne, stąd mamy „gender pay gap / nierówność z wynagrodzeniu kobiet i mężczyzn”.

Obecnie w ankietach, czy aplikacjach o pracę możecie napotkać pytania, które wielu mogą zbić z tropu – np. Which of the following describes how you think of yourself? / Które z następujących (opcji) opisuje, jak myślisz o sobie?, Which gender do you most associate with? / Z którą płcią najbardziej się identyfikujesz? A zamiast terminu „sex”, spotkamy – gender identity / tożsamość płciową. Cóż to takiego?

Gender identity to „poczucie, że należy się do danej płci (rozumianej jako zjawisko społeczno-kulturowe) “, podczas gdy „sex” jest faktem biologicznym. I najłatwiej ten termin wyjaśnić na przykładzie osób transpłciowych (transgender) – np. „sex” transkobiety (trans woman) określimy jako – mężczyzna, natomiast jej gender identity – jako kobieta. „Gender identity” obejmuje więcej, niż dwie tożsamości płciowe i osoby, które nie czują się ani kobietami, ani mężczyznami, nazywamy non-binary (niebinarne) lub genderqueer.

Obecnie znaczenia słowa „gender” (i jego pochodnych) bardzo szybko się zmieniają. W niektórych źródłach jest informacja, że „gender” oznacza właściwie tyle, co „sex”, czyli płeć biologiczną. Ten wpis za rok, czy dwa może być już nieaktualny. Jedno jest jednak pewne – słowo „gender” wyraźnie wypiera słowo „sex”. Być może niedługo słowniki będą podawać taką definicję tego słowa: sex (staromodnie) – płeć.

DODATEK
Dawniej David Bowie, a teraz Michał Szpak i Harry Styles mają dość specyficzny styl ubierania się – w języku angielskim jest nawet na niego odpowiednie określenie. Odpowiedź na to, jak ono brzmi i co to jest „gender reveal” – znajdziesz tutaj.

 

Strefa Kujona:

sex [wymowa: seks], rzeczownik, znaczenie:
– płeć, stan bycia mężczyzną lub stan bycia kobietą (u ludzi) albo samcem lub samicą (u zwierząt)
– płeć – rozumiana jako: wszyscy mężczyźni jako grupa (ogół) albo wszystkie kobiety, jako grupa (ogół); przykładowe określenia: opposite sex / płeć przeciwna, weaker sex / płeć słabsza (uwaga – Słownik Cambridge Dictionary podaje, że obecnie wielu uważa to określenie za obraźliwe)
– seks, np. safe sex / seks z zabezpieczeniem (bezpieczny seks), unprotected sex / seks bez zabezpieczeń, sex education / edukacja seksualna, sex trade / branża seksualna, sex life // życie seksualne/aktywność seksualna

sex, czasownik, znaczenie:
– określać, czy dane zwierzę jest samcem, czy samicą

gender [ˈdʒendə(r)], rzeczownik, znaczenie:
– płeć – stan bycia kobietą lub mężczyzną, szczególnie wtedy, gdy płeć jest rozumiana jako zjawisko społeczno-kulturowe
– płeć – rozumiana jako: wszyscy mężczyźni jako grupa (ogół) albo wszystkie kobiety, jako grupa (ogół)
– rodzaj (żeński, męski lub nijaki – termin używany w gramatyce)

gender identity [wymowa: ˈdʒen.dər aɪˌden.tə.ti], rzeczownik, znaczenie:
– poczucie, że się przynależy do jakiejś płci (rozumianej jako zjawisko społeczno-kulturowe, czyli gender); tożsamość płciowa

transgender [wymowa: trænzˈdʒen.də(r)], (też trans, wymowa: trænz), przymiotnik, znaczenie:
– transpłciowy; ktoś, kto nie identyfikuje się ze swoją płcią biologiczną
Uwaga – słowo obraźliwe, jako rzeczownik

 

Materiały źródłowe:

słówka

inne

  • Rozróżnienie między „sex”, a „gender” (Wikipedia – po angielsku)
  • Tożsamość płciowa (Wikipedia – po angielsku, po polsku)
  • John Money – twórca rozumienia „gender” jako „płeć społeczno-kulturowa” (Wikipedia – po angielsku, po polsku)
  • Wzrost użycia słowa gender w ostatnich latach. Jest to pokazane na pierwszym wykresie (Fig 1 na stronie 3 tego dokumentu). Na osi „x” mamy lata 1966 – 2001, a na osi „y” – stosunek (ilości użycia słowa) „sex” do (ilości użycia słowa) „gender” w tytułach prac naukowych. Przyglądano się tytułom prac z dziedzin: nauki ścisłe (linia z kołami), nauki społeczne (linia z kwadratami) i nauki humanistyczne (linia z trójkątami)

Dla dociekliwych

Wikipedia podaje, że dawniej “gender” był terminem lingwistycznym, a jego znaczenie jako “płeć” wprowadził nowozelandzki psycholog John Money.

Money zajmował się osobami interpłciowymi (intersex people) – mają one albo gonady męskie i żeńskie (jądra i jajniki) albo ich zewnętrzne narządy płciowe nie są typowe dla żadnej z płci. Trudno je jednoznacznie zakwalifikować, dlatego Money stworzył 7 kryteriów wg których powinno się określać płeć takich osób – są to: chromosomy płciowe, struktura gonad, zewnętrzne narządy płciowe, wewnętrzne narządy płciowe, hormony, wychowanie i rola związana z płcią (gener role), czyli „jaką płeć odgrywa dana osoba”. Stąd zrodziło się rozumienie płci, jako zjawiska społeczno – kulturowego, gender.

Termin „gender” stał się szczególnie popularny w środowiskach feministycznych, zwłaszcza, że „sex” w XX wieku nabrał silnych erotycznych konotacji.

Niesamowity wgląd w popularność tego słowa daje praca dr Davida Haig pt. Niepowstrzymany wzrost “gender” i spadek “sex”: Społeczna zmiana w tytułach prac naukowych w latach 1945 – 2001 (The Inexorable Rise of Gender and the Decline of Sex: Social Change in Academic Titles, 1945 – 2001). Umieściłam ją jako ostatnią w Materiałach źródłowych. Możemy z niej wywnioskować, że w naukach ścisłych „gender” pojawiał się sporadycznie (jeden „gender” na 200-300 „sex’ów”), a od lat 80-tych „gender” mocno gonił „sex” i w 2001 roku oba słowa były praktycznie tak samo popularne. W naukach społecznych „gender” zaczął gonić „sex” znacznie wcześniej (od lat 60-tych), a na przełomie 80-tych i 90-tych oba słowa były tak samo popularne. Obecnie jest faworytem w naukach społecznych. W naukach humanistycznych zachodziła podobna zmiana, jak w naukach społecznych.

Właśnie na podstawie tych wykresów wnioskuję, że „sex” w znaczeniu „płeć” wyjdzie z użycia. Ciekawe, czy moje przewidywania się sprawdzą.

 

Zdjęcie pochodzi z portalu Pixabay.